Cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng SBR: khi nào phù hợp?

Ảnh minh họa: Trạm xử lý nước thải công nghiệp ứng dụng công nghệ SBR với dòng chữ "CẢI TẠO HỆ THỐNG BẰNG SBR".

Cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng SBR: điều kiện áp dụng, cách chuyển bể hiện có sang chạy theo mẻ, thiết bị cần bổ sung và lỗi hay gặp khi vận hành.

Nhiều trạm xử lý nước thải được xây theo kiểu bể hiếu khí chạy liên tục, sau đó nước qua bể lắng sinh học. Không ít trạm như vậy đang gặp cùng một chuyện: bùn trôi theo nước ra, amoni không đạt, còn mặt bằng thì không còn chỗ để xây thêm bể. Một hướng nhiều kỹ sư cân nhắc là giữ lại phần bể đã có và chỉ đổi cách vận hành sang công nghệ SBR (bể phản ứng theo mẻ).

Hướng này tiết kiệm được phần xây dựng. Đổi lại, hệ thống sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào thiết bị gạn nước và tự động hóa. Chọn đúng hay sai tùy vào việc trạm hiện tại có hợp với kiểu chạy theo mẻ hay không.

Cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng SBR là chuyển các bể sinh học hiện có sang chạy theo mẻ: cùng một bể lần lượt nhận nước, sục khí, để lắng, gạn nước trong và xả bùn dư. Cách này hợp với trạm có lưu lượng dao động, bể lắng làm việc kém và không còn đất để mở rộng. Điều kiện chính là bể đủ sâu, có bể điều hòa hoặc ít nhất hai bể luân phiên, cùng một hệ điều khiển tự động tin cậy.

Chuyển sang SBR thay đổi những gì trong một trạm đang chạy liên tục

Thay đổi lớn nhất là bể lắng sinh học không còn là công trình riêng. Trong hệ bùn hoạt tính liên tục, nước đi một chiều từ bể hiếu khí sang bể lắng, rồi bùn lắng được bơm hồi về đầu bể. Với SBR, bể phản ứng tự làm luôn việc lắng: khi tắt sục khí, bùn chìm xuống và phần nước trong phía trên được rút ra. Nguyên lý chi tiết của chu kỳ có trong bài về công nghệ SBR xử lý nước thải theo mẻ. Phần dưới đây chỉ bàn chuyện đem nguyên lý đó vào một trạm cũ.

Khi đổi chế độ, trạm cũ bỏ được một số thiết bị nhưng phải thêm một số thiết bị khác. Bơm bùn hồi và cầu gạt bùn của bể lắng không còn cần thiết. Bù lại, mỗi bể SBR phải có thiết bị gạn nước, van tự động trên đường nước vào, cảm biến mức nước và một bộ điều khiển chạy theo thời gian hoặc theo tín hiệu đo.

Chế độ dòng chảy cũng khác. Nước thải vẫn đến trạm liên tục, nhưng mỗi bể SBR chỉ nhận nước trong pha nạp và chỉ xả nước trong pha gạn. Trạm phải có chỗ chứa nước trong lúc bể đang sục khí hay đang lắng, và phía sau phải có chỗ đón lượng nước xả ra dồn dập trong pha gạn. Đây là lý do một trạm chỉ có một bể sinh học, không có bể điều hòa, rất khó chuyển sang SBR nếu không xây thêm.

Bể SBR cũng có một lợi thế mà hệ liên tục khó có: chỉnh được quy trình bằng chương trình điều khiển. Muốn khử nitơ, chỉ cần thêm pha khuấy không sục khí để vi sinh dùng nitrat thay cho oxy. Muốn tăng thời gian xử lý khi tải cao, chỉ cần kéo dài pha sục khí. Hệ liên tục muốn làm những việc này thường phải ngăn thêm bể hoặc lắp thêm bơm tuần hoàn.

Khi nào nên cải tạo sang SBR, khi nào nên chọn hướng khác

SBR hay MBBR khi cải tạo

Hai hướng cải tạo cho trạm đang chạy liên tục

Cải tạo sang SBR

Chạy theo mẻ

Cách làm chính
Chạy theo mẻ ngay trong bể, không cần bể lắng riêng
Bể lắng hiện có
Không còn cần; có thể chuyển thành bể điều hòa hoặc SBR
Khử nitơ
Chèn thêm pha khuấy không cấp khí trong mẻ
Điểm phụ thuộc lớn nhất
Decanter và bộ điều khiển

Cải tạo bằng MBBR

Giữ dòng chảy liên tục

Cách làm chính
Đưa giá thể vào bể hiếu khí, dòng chảy vẫn liên tục
Bể lắng hiện có
Vẫn giữ và phải hoạt động tốt
Khử nitơ
Phải có ngăn hoặc bể thiếu khí riêng
Điểm phụ thuộc lớn nhất
Lưới giữ giá thể và độ khuấy trộn

Chọn theo điều kiện trạm

Nếu lưu lượng biến động, bể đủ sâu, vận hành tự động tốt thì SBR hợp lý. Nếu dòng chảy đều mà chỉ thiếu công suất, MBBR thường đơn giản hơn.

Infographic chỉ minh họa so sánh chung; việc chọn hướng cần tính riêng cho từng trạm.

SBR hợp nhất với trạm có lưu lượng thay đổi mạnh trong ngày và đang yếu ở khâu bể lắng. Ví dụ một xưởng chế biến chỉ xả nhiều nước vào giờ rửa thiết bị, hay một khu nhà ở có hai đỉnh lưu lượng sáng và tối. Bể lắng liên tục dễ bị cuốn bùn vào giờ cao điểm, còn bể SBR lắng trong điều kiện nước đứng yên nên ít bị ảnh hưởng hơn.

Các dấu hiệu cho thấy trạm có thể chuyển sang SBR:

  • Bể lắng làm việc kém: nước ra đục, bùn nổi, cầu gạt hay hư, nhưng bể hiếu khí vẫn còn kết cấu tốt.
  • Cần thêm khử nitơ: amoni hoặc tổng nitơ đầu ra không đạt, trong khi không còn chỗ xây bể thiếu khí riêng.
  • Có thể chia bể: bể hiếu khí đủ lớn để ngăn thành hai bể chạy luân phiên, hoặc trạm đã có bể điều hòa đủ sức chứa nước trong lúc bể SBR không nhận nước.
  • Bể đủ sâu: khoảng chênh giữa mực nước cao nhất và mực gạn thấp nhất phải đủ để mỗi mẻ gạn được một lượng nước đáng kể mà không kéo theo bùn.

Ngược lại, có những trường hợp SBR không phải lựa chọn tốt. Trạm có lưu lượng lớn và đều, đang chạy ổn nhưng chỉ thiếu công suất xử lý, thường cải tạo đơn giản hơn bằng cách tăng mật độ vi sinh trong bể hiện có. Đó là hướng của cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng MBBR: thả giá thể vào bể hiếu khí, giữ nguyên dòng chảy liên tục và bể lắng. Nếu đội vận hành chưa quen với hệ tự động, hoặc nơi đặt trạm hay mất điện mà không có máy phát, thì việc SBR phụ thuộc vào bộ điều khiển là rủi ro thật.

Với nước thải có độc tính cao hay nhiều kim loại nặng, chuyện chọn SBR hay hệ liên tục không phải vấn đề chính. Loại nước này cần cụm xử lý hóa lý đặt trước công đoạn sinh học, vì vi sinh trong bể nào cũng bị ức chế như nhau.

Tiêu chíCải tạo sang SBRCải tạo bằng MBBR
Cách làm chínhĐổi chế độ vận hành sang theo mẻ, bỏ bể lắng riêngThả giá thể vào bể hiếu khí, giữ dòng chảy liên tục
Bể lắng hiện cóKhông cần nữa; có thể dùng làm bể điều hòa hoặc bể SBRVẫn cần và phải làm việc tốt
Khử nitơThêm pha khuấy không sục khí trong chu kỳCần ngăn hoặc bể thiếu khí riêng
Điểm phụ thuộc lớn nhấtThiết bị gạn nước và bộ điều khiểnLưới chắn giá thể và khả năng khuấy trộn

Nếu chưa chắc trạm đã thật sự cần cải tạo hay chỉ cần chỉnh lại vận hành, phần khi nào cần cải tạo hệ thống xử lý nước thải giúp tách lỗi vận hành khỏi lỗi thiết kế.

Cần khảo sát những gì trước khi quyết định chuyển sang SBR

Quyết định chuyển sang SBR phải dựa trên số liệu lưu lượng theo giờ, không chỉ con số lưu lượng trung bình ngày. Bể SBR được thiết kế theo số mẻ mỗi ngày và thể tích gạn mỗi mẻ. Nếu không biết nước đổ về dồn vào lúc nào, rất dễ thiết kế chu kỳ mà đến giờ cao điểm bể chưa gạn xong đã phải nhận nước mới.

Chất lượng nước đầu vào và yêu cầu đầu ra

Cần có kết quả phân tích nước đầu vào của nhiều ngày, gồm BOD, COD, chất rắn lơ lửng, amoni, tổng nitơ và tổng phốt pho. Ý nghĩa của từng thông số được giải thích trong bài về các chỉ tiêu ô nhiễm nước thải. Tỉ lệ giữa chất hữu cơ và nitơ đặc biệt quan trọng với SBR: pha khử nitơ cần đủ chất hữu cơ dễ phân hủy, thiếu thì phải tính đến nguồn bổ sung.

Yêu cầu đầu ra lấy từ giấy phép môi trường và quy chuẩn áp dụng cho loại cơ sở, ví dụ QCVN 14 với nước thải sinh hoạt hay QCVN 40 với nước thải công nghiệp. Các quy chuẩn này có thể được sửa đổi, mức áp dụng còn tùy loại cơ sở và nơi tiếp nhận, nên cần xác nhận phiên bản hiện hành và cột áp dụng trước khi chốt thiết kế. Cách đọc các cột được trình bày trong bài về cột A, B, C trong quy chuẩn nước thải. Mục tiêu đầu ra quyết định chu kỳ có cần pha thiếu khí, hay cần thêm pha kỵ khí để khử phốt pho hay không.

Kết cấu bể và thiết bị còn dùng được

Bể SBR làm việc với mực nước lên xuống liên tục, nên kết cấu phải chịu được tải thay đổi và phải kín nước. Với bể bê tông cũ, cần kiểm tra vết nứt, chỗ thấm và mức ăn mòn ở vùng sát mặt nước. Khí H2S và axit sinh ra trong nước thải có thể ăn mòn bê tông đến mức lộ cốt thép, và vùng mực nước dao động của bể SBR là nơi dễ bị nặng hơn.

Hệ phân phối khí cũ cũng cần được đánh giá lại. Đĩa phân phối khí bị bít, ống khí rò hay máy thổi khí đã yếu sẽ làm pha sục khí kém hiệu quả; với SBR, máy thổi khí còn phải chịu chế độ bật tắt theo chu kỳ. Độ sâu bể quyết định loại thiết bị gạn và thể tích gạn mỗi mẻ, nên đây là số liệu phải đo thực tế chứ không lấy từ bản vẽ cũ.

Các hạng mục chính khi cải tạo sang SBR

Một dự án cải tạo sang SBR thường xoay quanh năm nhóm hạng mục: bố trí lại bể, thiết bị gạn nước, sục khí và khuấy trộn, xả bùn dư, điều khiển tự động. Nhóm nào làm sơ sài cũng kéo cả hệ đi xuống.

Bố trí lại bể

Cách phổ biến là ngăn bể hiếu khí cũ thành hai bể chạy lệch pha nhau: bể này nạp nước thì bể kia sục khí hoặc lắng, nhờ vậy nước thải luôn có nơi đi vào. Bể lắng cũ, nếu kết cấu còn tốt, có thể chuyển thành bể điều hòa hoặc thêm một bể SBR. Phía sau, bể khử trùng hoặc bể chứa nước sau xử lý phải đủ chứa lượng nước gạn ra trong một pha. Nếu không đủ, đầu ra cần cách điều tiết để không xả dồn quá sức nguồn tiếp nhận.

Thiết bị gạn nước

Thiết bị gạn nước, thường gọi là decanter, là thiết bị quyết định chất lượng nước ra của bể SBR. Thiết bị này phải rút lớp nước trong sát mặt, hạ dần theo mực nước, và không được hút theo váng nổi hay bùn. Có hai nhóm chính: thiết bị gạn kiểu phao nổi theo mặt nước và thiết bị gạn cơ khí có máng thu hạ dần bằng động cơ. Kiểu cơ khí chịu lực lớn nên thường làm bằng inox để giữ độ cứng; các bộ phận không chịu lực như máng, ống thu, tấm chắn váng có thể làm bằng nhựa PP để chống ăn mòn.

Sục khí, khuấy trộn và xả bùn

Pha sục khí cần đủ oxy để chuyển hóa amoni, còn pha thiếu khí cần máy khuấy chìm để giữ bùn lơ lửng khi tắt khí. Nhiều trạm cũ chỉ có sục khí, không có khuấy, nên khi thêm pha khử nitơ phải lắp thêm máy khuấy. Bùn dư được xả bằng bơm riêng, đưa về bể chứa bùn rồi qua công đoạn xử lý bùn thải.

Điều khiển tự động

Bộ điều khiển lập trình (PLC) chạy chu kỳ dựa trên thời gian và tín hiệu mức nước: mở đóng van nạp, bật tắt máy thổi khí, máy khuấy và thiết bị gạn. Nên có thêm cảm biến oxy hòa tan để chỉnh máy thổi khí theo nhu cầu thực, và phao mức dự phòng để chặn tràn bể khi cảm biến chính hư. Đường ống hóa chất, máng tràn và bồn chứa hóa chất trong trạm thường làm bằng nhựa PP vì chịu được axit, kiềm và chất khử trùng; các tuyến này có thể dùng ống nhựa PP.

Trình tự chuyển đổi và khởi động lại bể

Ống đong thử độ lắng của bùn và máy đo cầm tay đặt bên cạnh bể sục khí đang vận hành
Ảnh minh họa

Chuyển đổi nên làm từng bể một, không dừng cả trạm cùng lúc, để nước thải vẫn được xử lý trong suốt thời gian thi công. Bể chưa cải tạo tiếp tục chạy theo kiểu cũ, có khi phải giảm tải hoặc tăng thời gian lưu nước. Cách bố trí dòng tạm khi nhà máy vẫn sản xuất được bàn kỹ trong bài về cải tạo hệ thống xử lý nước thải không dừng sản xuất.

Trình tự thường gặp khi khởi động một bể SBR sau cải tạo:

  1. Chạy thử khô và chạy thử với nước sạch: kiểm tra van, thiết bị gạn, máy khuấy, tín hiệu mức và logic chuyển pha.
  2. Cấy bùn hoạt tính lấy từ bể đang chạy trong trạm, vì vi sinh ở đó đã quen với loại nước thải này.
  3. Chạy chu kỳ dài với lượng nạp thấp, rồi tăng dần lượng nạp khi bùn lắng tốt và nước gạn trong.
  4. Theo dõi hằng ngày khả năng lắng của bùn bằng phép thử lắng trong ống đong, oxy hòa tan trong pha sục khí và chất lượng nước gạn.
  5. Chỉ rút ngắn chu kỳ về mức thiết kế khi nước ra ổn định nhiều ngày liền.

Thời gian mỗi pha và số mẻ mỗi ngày phụ thuộc tải lượng, nhiệt độ và yêu cầu đầu ra, nên phải do kỹ sư tính cho từng trạm rồi chỉnh theo vận hành thực tế. Trạm đang quá tải phải giải quyết bài toán tải trước khi tính chu kỳ; phần này có trong bài về cải tạo hệ thống xử lý nước thải quá tải.

Những lỗi hay gặp sau khi chuyển sang SBR

Phần lớn sự cố sau cải tạo sang SBR đến từ pha lắng và pha gạn, ít khi từ pha sục khí. Người vận hành nên biết các lỗi sau để nhận ra sớm:

  • Gạn quá sâu: hạ mực gạn để tăng lượng nước mỗi mẻ khiến thiết bị gạn hút cả lớp bùn trên cùng, nước ra đục và bể mất bùn dần.
  • Bùn nổi trong pha lắng: nitrat còn lại sau pha sục khí bị khử thành khí nitơ trong lớp bùn đã lắng, bọt khí kéo bùn nổi lên mặt. Cách xử lý thường là thêm hoặc kéo dài pha thiếu khí trước khi lắng.
  • Váng lọt vào nước ra: thiết bị gạn không có tấm chắn váng, hoặc phao bị kẹt, làm dầu mỡ và bọt trôi ra ngoài.
  • Chu kỳ lệch giờ cao điểm: thiếu thể tích điều hòa nên bể buộc phải nhận nước trong pha lắng, làm xáo trộn lớp bùn đang chìm.
  • Một cảm biến hư làm dừng cả trạm: không có phao dự phòng hoặc chế độ chạy tay, nên khi tín hiệu mức sai thì bể tràn hoặc không gạn.

Vì hệ phụ thuộc vào điều khiển, người vận hành cần được hướng dẫn đọc màn hình, chuyển chế độ tay và xử lý báo lỗi ngay lúc bàn giao. Đào tạo, phụ tùng dự phòng và bảo trì thiết bị gạn nên được tính vào ngân sách từ đầu; các khoản mục cụ thể được phân tích trong bài về chi phí cải tạo hệ thống xử lý nước thải.

CCEP tham gia những phần nào trong dự án cải tạo

CCEP gia công thiết bị bằng nhựa PP và composite, cung cấp giải pháp xử lý nước thải và kiểm soát chất lượng từ chế tạo đến lắp đặt. Trong một dự án chuyển sang SBR, phần việc hợp với thế mạnh này gồm bồn bể và bồn hóa chất bằng PP, đường ống PP chịu hóa chất, máng tràn, cùng các hạng mục sinh học và hóa lý của trạm.

Không phải hạng mục nào cũng nên làm bằng nhựa. Bể SBR chính nếu kết cấu bê tông còn tốt thì nên giữ lại, sửa chống thấm và chống ăn mòn thay vì thay mới; bộ phận cơ khí chịu lực của thiết bị gạn thường hợp với inox hơn. Nhựa PP phát huy ở các vị trí tiếp xúc hóa chất, cần nhẹ và chống ăn mòn. Bức tranh chung về các hướng cải tạo, gồm cả hồ sơ giấy phép, có trong bài về nâng cấp cải tạo hệ thống xử lý nước thải đạt giấy phép môi trường; các giải pháp CCEP đang cung cấp được giới thiệu ở mục giải pháp xử lý nước thải của CCEP.

Trước khi chọn SBR cho trạm của mình, nên làm ba việc:

  • Đo lưu lượng theo giờ và đo độ sâu thực của bể, vì hai số liệu này quyết định trạm có chạy theo mẻ được hay không.
  • Kiểm tra trạm có chia được ít nhất hai bể luân phiên, hoặc có bể điều hòa đủ chứa nước trong pha lắng và gạn.
  • Tính cả năng lực vận hành hệ tự động và phụ tùng dự phòng cho thiết bị gạn, không chỉ chi phí thi công.

Liên hệ CCEP: Hotline 091.789.6633 – Email ccep.vn@gmail.com – Văn phòng: Nhà NV 6.1, Khu đô thị Viglacera Hữu Hưng, 272 Hữu Hưng, Nam Từ Liêm, Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp về cải tạo hệ thống xử lý nước thải bằng SBR

Có thể chỉ dùng một bể SBR khi cải tạo không?

Có thể, nhưng chỉ khi trạm có bể điều hòa đủ lớn để chứa toàn bộ nước thải đổ về trong lúc bể SBR đang sục khí, lắng và gạn. Trạm nhỏ, xả nước theo ca rõ ràng là trường hợp dễ áp dụng nhất.

Bể lắng cũ sau khi chuyển sang SBR dùng vào việc gì?

Nếu kết cấu còn tốt, bể lắng cũ thường được tận dụng làm bể điều hòa, bể SBR thứ hai, bể chứa nước sau gạn hoặc bể chứa bùn. Bể lắng tròn đáy côn sâu khó làm bể SBR, hợp hơn khi dùng để chứa bùn hoặc chứa nước.

Chuyển sang SBR có làm tăng điện năng không?

Chưa chắc. Hệ SBR bỏ được bơm bùn hồi và cầu gạt nhưng thêm máy khuấy, thiết bị gạn và bơm xả bùn. Nếu máy thổi khí được điều khiển theo oxy hòa tan, điện cho sục khí có thể giảm so với chạy máy liên tục; tổng mức tiêu thụ cần tính riêng cho từng trạm.

Có cần xin lại giấy phép môi trường khi đổi công nghệ sang SBR không?

Đổi công nghệ xử lý có thể làm thay đổi nội dung đã đăng ký trong giấy phép môi trường, nên chủ cơ sở cần đối chiếu với giấy phép hiện có và hỏi cơ quan quản lý môi trường địa phương trước khi thi công.

Đánh giá post
Đội ngũ Kỹ sư CCEP
Được chắp bút và kiểm duyệt bởi
Đội ngũ Kỹ sư CCEP

Bằng sự tận tâm và bề dày kinh nghiệm qua hàng trăm dự án xử lý nước thải, khí thải thực tế, chúng tôi thấu hiểu sâu sắc những bài toán kỹ thuật mà doanh nghiệp đang đối mặt. Từng dòng chia sẻ tại đây không chỉ là kiến thức chuyên ngành, mà còn là sự đúc kết chân thành từ trải nghiệm thực chiến, nhằm mang đến cho bạn những giải pháp môi trường chuẩn xác, bền vững và tối ưu nhất.