Tóm tắt bài viết này với AI
Khí H2S và NH3 trong xử lý mùi khác nhau về tính axit, bazơ và độ tan; hiểu đúng để chọn dung dịch kiềm hay axit phù hợp. CCEP tư vấn khảo sát miễn phí.
Ai từng đứng cạnh hố thu nước thải hay khu ép bùn đều quen hai kiểu mùi: mùi trứng thối và mùi khai nồng. Phần lớn hai mùi này đến từ khí H2S và NH3 trong xử lý mùi. Đây cũng là hai khí mà người thiết kế tháp khử mùi phải tính đến đầu tiên.
Cái khó là hai khí có tính chất hóa học gần như ngược nhau. Dung dịch hấp thụ tốt khí này lại gần như không có tác dụng với khí kia. Chọn sai hóa chất thì tháp vẫn chạy, bơm vẫn quay mà mùi vẫn còn.
H2S là khí có tính axit yếu, mùi trứng thối, sinh ra khi chất hữu cơ chứa lưu huỳnh phân hủy trong điều kiện thiếu oxy. NH3 là khí có tính bazơ, mùi khai, sinh ra khi protein và urê phân hủy. Vì vậy, H2S được hấp thụ bằng dung dịch kiềm, có thể kèm chất oxy hóa, còn NH3 được hấp thụ bằng dung dịch axit. Khi khí thải có cả hai khí, thường phải tách thành hai cấp hấp thụ riêng.
H2S và NH3 phát sinh từ đâu trong hệ thống xử lý nước thải?
H2S và NH3 phát sinh chủ yếu ở những chỗ nước thải hoặc bùn nằm lâu, thiếu oxy và giàu chất hữu cơ. Biết khí sinh ra ở đâu thì mới xác định được nên thu khí ở điểm nào và khí nào chiếm phần lớn, trước khi chọn dung dịch hấp thụ.
H2S (hydro sunfua) hình thành khi vi khuẩn phân hủy chất hữu cơ chứa lưu huỳnh. Khí này cũng sinh ra khi nhóm vi khuẩn khử sunfat dùng ion sunfat trong nước thay cho oxy để hô hấp. Môi trường yếm khí (không có oxy) tạo điều kiện cho cả hai quá trình: hố thu, đường cống dài, bể điều hòa không sục khí, bể chứa bùn và khu ép bùn. Nước thải nằm yên càng lâu thì H2S sinh ra càng nhiều.
NH3 (amoniac) sinh ra khi protein và urê phân hủy. Các nguồn NH3 điển hình là nước thải sinh hoạt, nhà vệ sinh công cộng, lò giết mổ, chế biến thủy sản, chăn nuôi và khu ủ phân. Trong nước, amoni và NH3 tồn tại song song. Khi pH tăng cao, tỷ lệ NH3 ở dạng khí tăng lên và thoát ra không khí nhiều hơn.
Trên thực tế, một trạm xử lý thường có cả hai khí nhưng tỷ lệ khác nhau theo từng khu vực. Khu bể thu gom và bể điều hòa thường nặng mùi H2S. Khu xử lý bùn, nhà vệ sinh hay chuồng trại thường nặng mùi NH3. Các điểm phát sinh mùi trong một trạm được tổng hợp ở bài xử lý mùi cho hệ thống xử lý nước thải. Bùn phân hủy là nơi sinh nhiều mùi nhất, nên kiểm soát mùi gắn chặt với cách xử lý bùn thải của trạm.
Tính chất của H2S và NH3 quyết định cách xử lý
Có hai đặc điểm quan trọng nhất khi chọn cách xử lý: khí có tính axit hay bazơ, và khí tan trong nước nhiều hay ít. Hai đặc điểm này cho biết khí phản ứng với loại dung dịch nào, và nước sạch có giữ được khí hay không.
H2S: khí axit yếu, nặng hơn không khí
H2S tan trong nước ở mức vừa phải và tạo thành axit rất yếu. Trong nước trung tính, phần lớn H2S vẫn ở dạng phân tử và dễ bay ngược trở lại không khí. Khi châm kiềm để nâng pH, H2S chuyển thành ion sunfua hòa tan và không bay hơi được nữa. Vì vậy, nước thường hấp thụ H2S rất kém, còn dung dịch kiềm thì giữ được khí này.
H2S nặng hơn không khí nên thường tích tụ ở chỗ thấp và kín như đáy hố ga, hầm bơm, bể ngầm. Khí này độc và dễ cháy. Về an toàn, cần nhớ: ở nồng độ cao, H2S có thể làm tê khứu giác, khiến người đứng gần không còn ngửi thấy mùi. Không ngửi thấy mùi không có nghĩa là an toàn. Trước khi xuống hố hay bể kín, phải đo khí bằng thiết bị và thông gió theo quy định an toàn lao động của cơ sở.
H2S còn gây ăn mòn. Khi bám lên bề mặt ẩm phía trên mực nước, H2S có thể bị vi khuẩn chuyển thành axit sunfuric. Theo thời gian, axit làm mục bê tông và lộ cốt thép. Vì vậy, chọn vật liệu cho ống dẫn khí, chụp thu khí và tháp xử lý cũng quan trọng như chọn hóa chất.
NH3: khí bazơ, tan rất tốt trong nước
NH3 tan trong nước tốt hơn H2S rất nhiều và tạo dung dịch có tính bazơ. Nhờ vậy, lúc đầu nước sạch cũng hấp thụ được một phần NH3. Tuy nhiên, NH3 tan vào càng nhiều thì pH của nước càng tăng và nước càng giữ khí kém. Nếu không thay nước liên tục, NH3 lại thoát ra. Muốn giữ NH3 ổn định, cần có axit để chuyển NH3 thành muối amoni, loại muối không bay hơi.
NH3 nhẹ hơn không khí nên dễ bốc lên cao và lan theo gió. Khí này gây kích ứng mắt và đường hô hấp. Trong nhà xưởng, chuồng trại kín hay khu chứa phân, nồng độ NH3 có thể tăng nhanh nếu thông gió kém.
| Đặc điểm | H2S (hydro sunfua) | NH3 (amoniac) |
|---|---|---|
| Mùi đặc trưng | Trứng thối | Khai, nồng |
| Tính chất hóa học | Axit yếu | Bazơ |
| Độ tan trong nước | Vừa phải, dễ bay ngược ra | Rất tốt, nhưng nước nhanh bão hòa |
| So với không khí | Nặng hơn, tích tụ ở chỗ thấp | Nhẹ hơn, lan theo gió |
| Nguồn phát sinh chính | Phân hủy yếm khí, khử sunfat | Phân hủy protein, urê |
| Dung dịch hấp thụ phù hợp | Kiềm, có thể kèm chất oxy hóa | Axit |
Cách chọn dung dịch hấp thụ theo từng loại khí

Nguyên tắc chọn dung dịch khá đơn giản: khí axit dùng dung dịch kiềm, khí bazơ dùng dung dịch axit. Trong tháp hấp thụ, khí mùi đi từ dưới lên. Dung dịch được bơm lên đỉnh tháp rồi tưới xuống qua lớp vật liệu đệm. Khí gặp dung dịch trên bề mặt đệm và phản ứng, chất gây mùi bị giữ lại trong dung dịch. Cấu tạo và nguyên lý chung của loại tháp hấp thụ hóa chất xử lý mùi quyết định khí và dung dịch tiếp xúc tốt đến đâu, nên cần xem cùng với cách chọn hóa chất.
Dung dịch nào hấp thụ H2S?
Dung dịch thường dùng để hấp thụ H2S là xút (NaOH) pha loãng. Xút phản ứng với H2S tạo thành muối sunfua và muối hydrosunfua hòa tan, nhờ vậy khí bị giữ lại trong dung dịch tuần hoàn. Dùng xút hợp lý khi H2S là thành phần mùi chính và nồng độ không lên xuống quá thất thường.
Xút đơn thuần có hai điểm yếu. Nếu pH dung dịch tụt xuống, muối sunfua có thể nhả H2S ra trở lại. Khí CO2 có sẵn trong không khí cũng phản ứng với xút, làm hao kiềm và tạo cặn cacbonat bám trên vật liệu đệm. Vì vậy, nhiều hệ thống dùng xút kèm chất oxy hóa như natri hypoclorit (NaOCl), tức thành phần chính của nước Javen. Chất oxy hóa chuyển sunfua thành các hợp chất lưu huỳnh bền hơn, nên H2S ít nhả ngược ra. Nó cũng xử lý thêm được một phần các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ có mùi.
Nồng độ xút, lượng chất oxy hóa và pH vận hành phụ thuộc vào nồng độ H2S đầu vào, lưu lượng khí và yêu cầu khí ra. Kỹ sư nên tính các thông số này từ số liệu đo tại công trình, không lấy con số của hệ thống khác áp sang.
Dung dịch nào hấp thụ NH3?
NH3 được hấp thụ bằng dung dịch axit loãng, phổ biến nhất là axit sunfuric (H2SO4). Phản ứng tạo ra muối amoni sunfat tan trong nước và không bay hơi. Vì vậy, axit giữ NH3 chắc hơn nhiều so với nước thường.
Một số hệ thống dùng axit khác, tùy nguồn cung hóa chất và cách xử lý dung dịch thải về sau. Dùng axit nào thì dung dịch sau hấp thụ cũng chứa muối amoni, tức là chứa nitơ, nên không được xả thẳng ra môi trường. Dung dịch này cần được đưa về hệ thống xử lý nước thải hoặc xử lý riêng, theo đánh giá của đơn vị vận hành.
Khi khí thải có cả H2S và NH3 thì xử lý như thế nào?
Tháp hai cấp cho H2S và NH3
Thứ tự thường gặp khi khí có cả hai chất
Khí thải chứa cả hai
Nồng độ H2S và NH3 đều đáng kể
Cấp axit trước
Tách NH3 trước, tránh phản ứng với hypoclorit tạo cloramin
Cấp kiềm, oxy hóa sau
Giữ H2S; có thể kèm chất oxy hóa
Minh họa nguyên lý chung, không phải thiết kế cụ thể.
Thứ tự cuối cùng do kỹ sư chốt theo thành phần khí đo được.
Axit và kiềm không pha chung một bồn.
Khi dòng khí có cả hai khí với nồng độ đáng kể, giải pháp thường dùng là tháp hấp thụ hai cấp. Cấp axit giữ NH3, cấp kiềm (có thể kèm chất oxy hóa) giữ H2S. Mỗi cấp có bồn dung dịch và bơm tuần hoàn riêng, vì không thể pha một dung dịch vừa axit vừa kiềm.
Thứ tự hai cấp có ảnh hưởng thật. Nếu dòng khí còn nhiều NH3 mà đi thẳng vào cấp có hypoclorit, NH3 sẽ phản ứng với hypoclorit tạo ra cloramin. Cloramin là nhóm chất có mùi hắc, gây kích ứng, và phản ứng này còn làm hao chất oxy hóa. Vì vậy, nhiều thiết kế đặt cấp axit trước để tách NH3, rồi mới tới cấp kiềm và oxy hóa để xử lý H2S. Thứ tự cuối cùng vẫn do kỹ sư quyết định dựa trên thành phần khí đo được.
Nếu chỉ có một khí chiếm phần lớn, ví dụ trạm bơm nước thải chủ yếu sinh H2S, một cấp kiềm thường là đủ. Thêm cấp thứ hai khi không cần chỉ làm tăng chi phí đầu tư, hóa chất và công vận hành.
Những điểm cần kiểm soát khi vận hành dung dịch hấp thụ
Dung dịch hấp thụ chỉ hiệu quả khi được giữ trong khoảng pH và nồng độ thiết kế. Nhiều tháp khử mùi hoạt động kém dù thiết kế không sai. Nguyên nhân thường là dung dịch cạn hóa chất, dung dịch bão hòa muối, hoặc đầu đo pH hư lâu ngày mà không ai phát hiện.
- Theo dõi pH liên tục: pH cho biết nhanh nhất dung dịch còn hấp thụ được hay không. Cấp kiềm tụt pH hoặc cấp axit tăng pH là lúc cần bổ sung hóa chất. Đầu đo pH cần được hiệu chuẩn và vệ sinh định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Theo dõi ORP ở cấp oxy hóa: ORP (thế oxy hóa – khử) cho biết lượng chất oxy hóa còn dư trong dung dịch. Dựa vào ORP, bơm định lượng hypoclorit chạy tự động được, không phải châm theo cảm giác.
- Xả đáy và bổ sung nước: muối sinh ra khi hấp thụ tích tụ dần trong dung dịch. Khi nồng độ muối quá cao, dung dịch dễ đóng cặn và hấp thụ kém, nên phải xả bớt và bù nước sạch theo chế độ thiết kế.
- Kiểm tra vật liệu đệm và béc phun: cặn cacbonat, lưu huỳnh hay bùn bám làm tắc lớp đệm. Khi đó khí đi tắt qua tháp và dung dịch tưới không đều. Nếu chênh lệch áp suất giữa đầu vào và đầu ra tháp tăng dần, lớp đệm đang bị tắc.
- Đo khí đầu vào và đầu ra: đo định kỳ nồng độ H2S, NH3 trước và sau tháp là cách chắc chắn để biết tháp còn đạt yêu cầu. Không nên chỉ dựa vào khứu giác của người vận hành.
An toàn hóa chất cần được xem trọng như hiệu quả khử mùi. Tuyệt đối không để axit tiếp xúc với dung dịch hypoclorit, vì phản ứng này giải phóng khí clo độc. Bồn axit và bồn hypoclorit phải đặt riêng, dán nhãn rõ ràng, đường ống không nối chéo và có khay hứng bên dưới. Người pha hóa chất cần đeo kính, găng tay và mặt nạ phù hợp với từng loại hóa chất, theo phiếu an toàn hóa chất của nhà cung cấp.
Ở khu đặt bồn hóa chất, khay chống tràn hóa chất gom phần rò rỉ ngay dưới từng bồn. Nhờ vậy, axit và chất oxy hóa không chảy lan rồi gặp nhau trên sàn.
Khi nào hấp thụ hóa chất không phải lựa chọn tốt nhất?
Hấp thụ hóa chất hợp nhất khi nồng độ H2S hoặc NH3 tương đối cao, lưu lượng khí ổn định và có người vận hành hóa chất thường xuyên. Thiếu các điều kiện đó, một số giải pháp khác có thể đơn giản và rẻ hơn.
Than hoạt tính phù hợp khi nồng độ mùi thấp, lưu lượng nhỏ, hoặc khi cần xử lý tinh phần mùi còn lại sau tháp hóa chất. Than không cần pha hóa chất nhưng sẽ bão hòa và phải thay định kỳ. Nếu nồng độ H2S cao, than bão hòa nhanh và tiền thay than có thể cao hơn tiền hóa chất.
Xử lý sinh học (lọc sinh học, tháp rửa sinh học) dùng vi sinh vật bám trên vật liệu đệm để phân hủy H2S và các chất mùi hữu cơ. Cách này tốn ít hóa chất. Đổi lại, hệ cần thời gian khởi động, phải giữ ẩm và giữ điều kiện ổn định cho vi sinh, nên khó theo kịp khi lượng khí tăng giảm mạnh.
Giảm mùi ngay tại nguồn là việc nên tính trước tiên. Có thể sục khí bể điều hòa để nước không bị yếm khí, rút ngắn thời gian nước nằm trong hố thu, đậy kín bể và thu khí đúng chỗ phát sinh. Các biện pháp này có thể giảm đáng kể lượng H2S cần xử lý, nên tháp nhỏ hơn và tốn ít hóa chất hơn.
Với nhiều trạm xử lý, phương án hợp lý là kết hợp: giảm mùi tại nguồn, thu khí kín, rồi mới chọn tháp hóa chất, than hoạt tính hay xử lý sinh học tùy thành phần khí. Mỗi dạng tháp xử lý mùi hợp với một kiểu nguồn phát sinh riêng, nên thành phần và lưu lượng khí đo được là căn cứ để chọn.
Chọn vật liệu cho tháp và bồn hóa chất hấp thụ
Vật liệu tháp hấp thụ phải chịu được cùng lúc khí ẩm có H2S, dung dịch axit hoặc kiềm, và ở cấp oxy hóa là cả hypoclorit. Không có vật liệu nào tốt nhất cho mọi trường hợp; vật liệu phù hợp tùy loại hóa chất, nồng độ và nhiệt độ làm việc.
Nhựa PP (polypropylen) được dùng nhiều cho thân tháp, bồn dung dịch và đường ống. PP chịu tốt axit và kiềm loãng, không gỉ, nhẹ và hàn liền khối được. Với hypoclorit, khả năng chịu của PP còn tùy nồng độ và nhiệt độ, nên cần đối chiếu bảng kháng hóa chất của nhà sản xuất hạt nhựa theo đúng điều kiện vận hành. Đặc tính chịu nhiệt, chịu hóa chất của nhựa PP trong xử lý nước thải cũng là căn cứ để chọn PP cho bồn hóa chất và đường ống.
Composite FRP đáng cân nhắc khi tháp có đường kính lớn, cần độ cứng cao hoặc đặt ngoài trời với kết cấu nặng; lớp lót bên trong phải chọn theo hóa chất tiếp xúc. Inox chịu va đập và chịu nhiệt tốt, nhưng có thể bị hypoclorit và môi trường chứa clorua ăn mòn, nên ít khi được chọn đầu tiên cho cấp oxy hóa. Bê tông không hợp để làm tháp hấp thụ vì bị H2S và axit ăn mòn. Khi đặt các vật liệu chống ăn mòn trong xử lý nước thải cạnh nhau, loại hóa chất tiếp xúc vẫn là yếu tố quyết định.
CCEP gia công, chế tạo thiết bị bằng nhựa PP và composite, kiểm soát chất lượng từ khâu chế tạo đến lắp đặt. Với hệ thống khử mùi, CCEP chế tạo tháp xử lý khí bằng nhựa, bồn chứa dung dịch hấp thụ bằng nhựa PP cùng hệ ống dẫn khí và dẫn hóa chất đồng bộ. Hạng mục nào làm bằng PP, hạng mục nào làm bằng composite nên chọn theo thành phần khí, loại hóa chất và mặt bằng lắp đặt của từng công trình.
Khi chuẩn bị một hệ thống khử mùi H2S và NH3, nên làm theo thứ tự sau:
- Đo thành phần và nồng độ khí ở từng điểm phát sinh trước khi chọn công nghệ, vì tỷ lệ H2S và NH3 quyết định cần mấy cấp hấp thụ.
- Dùng kiềm cho H2S, axit cho NH3. Khi có cả hai khí thì tách hai cấp và cân nhắc đặt cấp axit trước cấp có hypoclorit.
- Giữ pH, ORP và chế độ xả, bổ sung dung dịch theo thiết kế; đo khí đầu ra định kỳ để biết tháp còn hiệu quả.
- Đặt bồn axit và bồn hypoclorit riêng, chọn vật liệu tháp theo bảng kháng hóa chất của từng loại dung dịch.
Liên hệ CCEP: Hotline 091.789.6633 – Email ccep.vn@gmail.com – Văn phòng: Nhà NV 6.1, Khu đô thị Viglacera Hữu Hưng, 272 Hữu Hưng, Nam Từ Liêm, Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp về khí H2S và NH3 trong xử lý mùi
Có dùng nước thường để rửa khí H2S và NH3 được không?
Lúc đầu, nước thường giữ được một phần NH3 nhưng nhanh bão hòa; với H2S thì hiệu quả rất thấp. Nước chỉ hợp khi mùi nhẹ, hoặc dùng làm cấp rửa sơ bộ để hạ bụi và làm mát khí trước tháp hóa chất.
Dung dịch thải từ tháp hấp thụ được xử lý như thế nào?
Dung dịch thải chứa muối sunfua, sunfat hoặc amoni nên không được xả thẳng ra môi trường. Thường thì dung dịch được đưa về hệ thống xử lý nước thải của cơ sở với lưu lượng có kiểm soát. Nếu thành phần dung dịch không hợp với hệ thống hiện có thì phải xử lý riêng.
Vì sao tháp vẫn chạy mà mùi không giảm?
Lỗi hay gặp là dung dịch đã cạn hóa chất (pH lệch khỏi khoảng vận hành), đệm bị tắc nên khí đi tắt, béc phun bị nghẹt, hoặc chọn sai dung dịch cho khí chiếm phần lớn. Kiểm tra pH, đo chênh lệch áp suất qua tháp và đo khí đầu vào, đầu ra sẽ tìm ra nguyên nhân.
Một tháp có xử lý được cả H2S, NH3 và mùi hữu cơ không?
Tháp hai cấp (cấp axit và cấp kiềm có chất oxy hóa) xử lý được H2S, NH3 và một phần hợp chất lưu huỳnh hữu cơ. Với các mùi hữu cơ khó tan, nhiều hệ thống phải thêm cấp than hoạt tính hoặc xử lý sinh học phía sau.


Try with ChatGPT