Mùi hôi ở trạm xử lý nước thải, khu ép bùn, xưởng chế biến thủy sản hay khu chứa rác hiếm khi đến từ một chất duy nhất. Đó thường là hỗn hợp của hydro sunfua (H2S) mùi trứng thối, amoniac (NH3) mùi khai, mercaptan và nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Nhiều cơ sở chọn xử lý mùi bằng phương pháp sinh học vì muốn bớt hóa chất và giảm chi phí vận hành lâu dài.
Cái khó là vi sinh vật không giống thiết bị bật lên là chạy. Chúng cần độ ẩm, nhiệt độ, pH và nguồn khí phù hợp; chọn sai điều kiện thì lớp lọc khô nứt, chua dần hoặc bít tắc, và mùi quay lại sau một thời gian ngắn.
Xử lý mùi bằng phương pháp sinh học là cho dòng khí hôi đi qua lớp vật liệu ẩm có vi sinh vật bám dính; vi sinh vật dùng chất gây mùi làm thức ăn và chuyển chúng thành CO2, nước, sunfat hoặc nitrat ít mùi. Phương pháp này hợp với khí nồng độ thấp đến trung bình, lưu lượng ổn định, chất mùi dễ tan và dễ phân hủy; đổi lại cần mặt bằng, thời gian khởi động và theo dõi độ ẩm, pH thường xuyên.
Vi sinh vật khử mùi trong lớp lọc như thế nào?
Cơ chế khử mùi sinh học
Từ khí hôi đến sản phẩm ít mùi
Khí hôi qua lớp lọc
Khí chứa chất mùi đi qua vật liệu ẩm
Tan vào lớp nước mỏng
Nước phủ quanh từng hạt giá thể
Màng vi sinh phân hủy
Vi sinh bám giá thể dùng chất mùi làm thức ăn
Sinh sản phẩm ít mùi
Kết quả tùy nhóm chất mùi ban đầu
H2S, hợp chất lưu huỳnh
Vi khuẩn oxy hóa lưu huỳnh tạo sunfat
Giá thể chua dần
Amoniac
Vi khuẩn nitrat hóa tạo nitrit rồi nitrat
pH giảm, muối tích tụ
Hợp chất hữu cơ dễ bay hơi
Vi khuẩn dị dưỡng phân hủy thành CO2, nước
CO2 và nước
Minh họa nguyên lý chung; hiệu quả thực tế tùy thành phần khí và loại giá thể.
Chất gây mùi được xử lý qua hai bước nối tiếp: tan vào lớp nước mỏng rồi bị vi sinh phân hủy. Lớp nước này bao quanh từng hạt vật liệu lọc (gọi là giá thể), bên trong có màng vi sinh – lớp vi sinh vật và chất nhầy bám trên bề mặt giá thể. Vì vậy, một chất chỉ xử lý được bằng sinh học khi nó vừa tan được trong nước, vừa là thức ăn mà vi sinh vật phân hủy được.
Mỗi nhóm chất mùi do một nhóm vi sinh khác nhau đảm nhận, và sản phẩm sinh ra ảnh hưởng trực tiếp tới lớp lọc:
- H2S và hợp chất lưu huỳnh: vi khuẩn oxy hóa lưu huỳnh chuyển chúng thành lưu huỳnh nguyên tố hoặc sunfat. Sunfat đi kèm axit sunfuric, nên lớp giá thể chua dần theo thời gian.
- Amoniac: vi khuẩn nitrat hóa chuyển NH3 thành nitrit rồi nitrat. Quá trình này cũng kéo pH xuống và để lại muối tích tụ trong giá thể.
- Hợp chất hữu cơ dễ bay hơi: các chất như rượu, aldehyt, axit béo bay hơi bị vi khuẩn dị dưỡng (loại lấy cacbon từ chất hữu cơ) phân hủy thành CO2 và nước.
Thông số thiết kế quan trọng nhất là thời gian khí tiếp xúc với lớp lọc, thường gọi là thời gian lưu khí trên thể tích rỗng (EBRT), bằng thể tích lớp giá thể chia cho lưu lượng khí. Chất dễ tan, dễ phân hủy chỉ cần thời gian ngắn; chất kém tan cần lâu hơn, nghĩa là lớp lọc phải lớn hơn. Con số cụ thể tùy thành phần khí và loại giá thể, nên kỹ sư thường xác định từ dữ liệu đo thực tế hoặc chạy thử một mô hình nhỏ (pilot) trước khi làm hệ thật.
Tính chất, ngưỡng mùi và mức nguy hiểm của khí H2S và NH3 trong xử lý mùi quyết định cần xử lý tới đâu. Riêng với lọc sinh học, điều cần nhớ là cả hai khí đều sinh axit trong lớp lọc, nên cách kiểm soát pH phải được tính ngay từ thiết kế.
Ba dạng hệ sinh học xử lý mùi thường gặp
Ba dạng hệ sinh học khác nhau ở cách giữ vi sinh và cách cấp nước, từ đó khác nhau về mặt bằng, khả năng kiểm soát và loại khí phù hợp. Trong nhóm thiết bị tháp xử lý mùi, đây là những dạng dùng vi sinh vật thay cho hóa chất hay chất hấp phụ.
Lọc sinh học giá thể (biofilter)
Lọc sinh học giá thể là một lớp vật liệu dày, khí được quạt thổi xuyên qua, thường từ dưới lên. Giá thể hay dùng là vật liệu hữu cơ như compost, vỏ cây, dăm gỗ, xơ dừa, than bùn, hoặc trộn thêm vật liệu vô cơ để giữ độ xốp. Vật liệu hữu cơ vừa là chỗ bám, vừa cung cấp một phần dinh dưỡng cho vi sinh.
Nước chỉ được tưới định kỳ để giữ ẩm, không chảy liên tục. Cấu tạo đơn giản và chi phí thấp là điểm mạnh; điểm yếu là cần mặt bằng rộng, khó chỉnh pH và dinh dưỡng, và giá thể hữu cơ phân hủy dần nên phải thay theo chu kỳ.
Lọc sinh học nhỏ giọt (biotrickling filter)
Lọc sinh học nhỏ giọt dùng giá thể trơ như đệm nhựa hoặc vật liệu khoáng, có nước tuần hoàn liên tục phun từ trên xuống, khí đi ngược chiều hoặc cùng chiều. Nhờ dòng nước tuần hoàn, người vận hành chỉnh được pH, bổ sung dinh dưỡng và xả bớt axit, muối tích tụ.
Vì kiểm soát tốt hơn, dạng này chịu được tải H2S cao hơn và gọn hơn lọc sinh học giá thể, thường làm thành tháp đứng. Đổi lại, hệ cần bơm, bồn chứa nước tuần hoàn và theo dõi thường xuyên hơn; vi sinh phát triển quá dày cũng có thể làm bít lớp đệm.
Rửa khí sinh học (bioscrubber)
Rửa khí sinh học tách làm hai công đoạn: khí được rửa bằng nước trong tháp để chất mùi tan vào nước, sau đó nước này chảy sang một bể vi sinh riêng, tương tự bể bùn hoạt tính, để phân hủy rồi bơm quay lại tháp. Cách này hợp với chất rất dễ tan trong nước, ít dùng hơn cho mùi hỗn hợp có nhiều chất kém tan.
| Tiêu chí | Lọc sinh học giá thể | Lọc sinh học nhỏ giọt | Rửa khí sinh học |
|---|---|---|---|
| Giá thể | Hữu cơ hoặc hỗn hợp | Trơ (nhựa, khoáng) | Vi sinh lơ lửng trong bể riêng |
| Cấp nước | Tưới định kỳ | Tuần hoàn liên tục | Tuần hoàn qua bể vi sinh |
| Chỉnh pH, dinh dưỡng | Hạn chế | Chủ động | Chủ động |
| Mặt bằng | Lớn | Gọn | Trung bình (tháp và bể) |
| Hợp với | Mùi hỗn hợp nồng độ thấp, lưu lượng lớn | Tải H2S cao hơn, mặt bằng hạn chế | Chất mùi rất dễ tan trong nước |
Ưu điểm của xử lý mùi sinh học
Lợi thế lớn nhất của xử lý mùi sinh học là chi phí vận hành thấp và ít chất thải thứ cấp, với điều kiện nguồn khí hợp với vi sinh.
- Ít hoặc không dùng hóa chất: tháp hấp thụ hóa chất phải châm xút, axit hay chất oxy hóa liên tục; hệ sinh học chủ yếu tốn điện cho quạt, bơm, nước tưới và tiền thay giá thể theo chu kỳ.
- Ít chất thải phải xử lý riêng: không có dung dịch hóa chất thải hay than bão hòa phải tái sinh. Nước rỉ từ lớp lọc vẫn phải thu gom, nhưng thường đưa được về hệ xử lý nước thải sẵn có.
- Xử lý hỗn hợp nhiều chất mùi cùng lúc: quần thể vi sinh đa dạng nên một lớp lọc có thể xử lý đồng thời H2S, NH3 và nhiều hợp chất hữu cơ dễ phân hủy.
- Chạy ở nhiệt độ và áp suất thường: không cần đốt hay gia nhiệt; quạt chỉ cần thắng sức cản của lớp lọc.
- An toàn hơn cho người vận hành: nhà máy không phải trữ lượng lớn hóa chất ăn mòn và giảm rủi ro khi pha, châm hóa chất.
Những ưu điểm này thấy rõ nhất ở nguồn mùi phát sinh quanh năm như trạm xử lý nước thải, nơi tiền hóa chất cộng dồn qua nhiều năm là khoản đáng kể. Với nguồn mùi chỉ xuất hiện vài giờ mỗi ngày, lợi thế chi phí kém rõ hơn vì vi sinh khó duy trì.
Nhược điểm và giới hạn của lọc sinh học
Lọc sinh học kén điều kiện vì hiệu quả phụ thuộc vào một quần thể sống: khí biến động mạnh, quá nóng, quá khô, có chất độc với vi sinh hoặc nhiều bụi dầu đều làm hệ yếu đi.
- Cần mặt bằng và thể tích lớn: lớp lọc phải đủ lớn để khí lưu đủ lâu. Với lưu lượng khí lớn, lọc sinh học giá thể dạng hở chiếm diện tích đáng kể, khó bố trí trong nhà máy chật.
- Khởi động và phục hồi chậm: vi sinh cần thời gian sinh trưởng và thích nghi với thành phần khí, nên hệ mới không đạt hiệu quả ngay ngày đầu. Sau sự cố như khô giá thể, sốc pH hay ngừng lâu, hệ cũng cần thời gian hồi phục.
- Nhạy với nồng độ tăng đột ngột: những lúc xả bể, súc rửa hoặc ép bùn, lượng chất mùi có thể vượt khả năng phân hủy của vi sinh và lọt qua lớp lọc.
- Không xử lý được mọi chất: chất kém tan trong nước hoặc khó phân hủy sinh học đi qua lớp lọc gần như nguyên vẹn; một số hợp chất còn ức chế vi sinh.
- Giá thể lão hóa và chua dần: giá thể hữu cơ phân hủy, sụt lún, nén chặt làm sức cản tăng; axit sinh ra từ H2S làm pH giảm và vi sinh hoạt động kém đi.
- Khó chốt hiệu suất từ đầu: hiệu quả phụ thuộc thành phần khí thực tế, nên với nguồn khí chưa có dữ liệu, cách an toàn là chạy pilot hoặc thiết kế kèm một bước xử lý dự phòng.
Điều kiện để áp dụng phương pháp sinh học hiệu quả
Phương pháp sinh học là lựa chọn đáng cân nhắc khi nguồn khí đáp ứng phần lớn các điều kiện dưới đây:
- Chất mùi dễ phân hủy sinh học: H2S, NH3, mercaptan và các hợp chất hữu cơ sinh ra khi chất hữu cơ thối rữa, tức loại mùi đặc trưng của nước thải, bùn, chế biến thực phẩm và rác.
- Nồng độ thấp đến trung bình, ít đột biến: nồng độ dao động trong biên độ vi sinh theo kịp; nếu có đỉnh cao theo đợt thì phải có bước cắt đỉnh phía trước.
- Khí phát sinh liên tục: vi sinh cần nguồn thức ăn đều đặn. Xưởng chạy một ca rồi nghỉ dài khiến vi sinh “đói” và hiệu quả giảm khi chạy lại.
- Khí không quá nóng và đủ ẩm: khí nóng hoặc khô phải được làm mát, làm ẩm trước khi vào lớp lọc, nếu không giá thể sẽ khô và vi sinh chết dần.
- Ít bụi và sương dầu: bụi, dầu mỡ bám lên giá thể gây bít tắc, nên cần tách trước.
- Có mặt bằng và người theo dõi: hệ sinh học không đòi nhiều thao tác, nhưng cần người kiểm tra độ ẩm, pH và sức cản theo lịch.
Trạm xử lý nước thải và khu xử lý bùn thường đáp ứng tốt các điều kiện trên; cách bố trí điểm hút, che đậy bể ở những nơi này được bàn trong bài xử lý mùi cho hệ thống xử lý nước thải. Mùi từ khâu rửa, sơ chế, chứa phế phẩm cũng hợp với vi sinh, nhưng tải mùi thay đổi theo mùa vụ, nên bài toán xử lý mùi nhà máy chế biến thực phẩm thủy sản thường phải tính thêm bước cắt đỉnh. Với xử lý mùi khu chứa rác và bãi rác, nguồn khí dàn trải nên khâu thu gom khí vào hệ lọc thường khó hơn chính khâu xử lý.
Cần đo những gì trước khi thiết kế?
Dữ liệu đầu vào quyết định kích thước và dạng hệ, nên cần chuẩn bị đủ các thông tin sau:
- Lưu lượng khí cần hút: tính từ thể tích không gian, số lần trao đổi khí mong muốn và vị trí các điểm hút.
- Thành phần và nồng độ chất mùi: đo thực tế ở nhiều thời điểm, kể cả giờ cao điểm như lúc ép bùn hay vệ sinh nhà xưởng.
- Nhiệt độ, độ ẩm của khí: để biết có cần làm mát, làm ẩm trước hay không.
- Bụi, dầu, hơi hóa chất lẫn trong khí: để thiết kế bước tách trước và loại trừ chất độc với vi sinh.
- Mặt bằng và mục tiêu đầu ra: diện tích đặt hệ, khoảng cách tới khu dân cư và mức mùi cần đạt tại ranh giới cơ sở.
Số đo theo giờ có giá trị hơn một lần đo đơn lẻ, vì chính đỉnh nồng độ quyết định mùi có lọt qua lớp lọc hay không.
Khi nào nên chọn phương pháp khác hoặc kết hợp?
Phương pháp sinh học không phải lúc nào cũng là đáp án tốt nhất; nhiều hệ thực tế ghép nó với một bước khác để bù điểm yếu.
| Tình huống | Hướng xử lý thường được cân nhắc |
|---|---|
| H2S rất cao hoặc tăng vọt theo đợt | Tháp hấp thụ hóa chất đứng trước để cắt đỉnh, hệ sinh học xử lý phần còn lại |
| Lưu lượng nhỏ, phát sinh gián đoạn | Hấp phụ bằng than hoạt tính |
| Khí nóng, nhiều bụi hoặc sương dầu | Làm mát, tách bụi, tách dầu trước rồi mới xét tới sinh học |
| Yêu cầu mùi đầu ra rất chặt vì gần khu dân cư | Hệ sinh học kết hợp than hoạt tính làm bước tinh |
| Mặt bằng chật | Lọc sinh học nhỏ giọt dạng tháp hoặc tháp hấp thụ hóa chất |
Trong tháp hấp thụ hóa chất xử lý mùi, phản ứng xảy ra gần như tức thời nên chịu đỉnh nồng độ tốt, đổi lại tốn hóa chất liên tục. Còn than hoạt tính xử lý mùi giữ chất mùi trên bề mặt hạt than thay vì phân hủy chúng, nên hợp với lưu lượng nhỏ hoặc bước tinh cuối, và phải thay hay tái sinh khi than bão hòa.
Vận hành lọc sinh học: những thông số cần theo dõi
Bốn thông số quyết định tuổi thọ lớp lọc là độ ẩm, pH, sức cản và độ đều của dòng khí. Bảng dưới đây gom các dấu hiệu thường gặp để người vận hành tự kiểm tra:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Mùi đầu ra tăng, bề mặt giá thể khô, có vết nứt | Giá thể thiếu ẩm, khí đi tắt qua vết nứt | Kiểm tra buồng làm ẩm, tăng tưới, xới hoặc san lại bề mặt |
| Lớp lọc bốc mùi chua, thối; có nước đọng | Quá ướt, sinh vùng yếm khí (thiếu oxy) | Giảm tưới, kiểm tra đường thoát nước đáy |
| pH nước rỉ giảm dần | Axit từ H2S, NH3 tích tụ | Tăng xả rửa; với hệ nhỏ giọt thì chỉnh pH nước tuần hoàn |
| Sức cản tăng dần, quạt yếu | Giá thể nén chặt, bít do sinh khối hoặc bụi | Kiểm tra bước tách bụi, xới hoặc thay giá thể |
| Sức cản tăng đột ngột | Ngập nước, tắc đường thoát đáy | Ngưng tưới, thông đường thoát nước |
Độ ẩm là thông số dễ hỏng nhất. Cách giữ ổn định là làm ẩm khí trước khi vào lớp lọc, thường bằng một buồng hoặc tháp phun nước, rồi tưới bổ sung trên bề mặt. Khi kiểm tra, nên lấy mẫu giá thể ở nhiều điểm và nhiều độ sâu, vì phần gần cửa khí vào thường khô nhanh hơn phần còn lại.
Sức cản của lớp lọc nên được theo dõi bằng đồng hồ đo chênh áp giữa đầu vào và đầu ra; ghi số hằng tuần sẽ thấy xu hướng trước khi quạt yếu hẳn. Hiệu quả xử lý thì đo bằng máy đo H2S, NH3 cầm tay ở đầu vào và đầu ra, kèm đo ở vài điểm trên bề mặt lớp lọc để phát hiện chỗ khí đi tắt.
Nước rỉ từ đáy lớp lọc chứa axit, muối và xác vi sinh, nên phải thu gom về hệ xử lý nước thải, không xả tràn ra mặt bằng.
Vật liệu chế tạo thiết bị và vai trò của CCEP

Môi trường bên trong hệ sinh học xử lý mùi vừa ẩm liên tục, vừa có axit sinh ra từ H2S, nên vỏ thiết bị, ống gió và bồn nước tuần hoàn phải chịu ăn mòn lâu dài.
Bê tông và thép carbon không được bảo vệ dễ bị axit sunfuric ăn mòn, lâu ngày lộ cốt thép. Dù vậy, bê tông vẫn hợp lý cho lọc sinh học giá thể dạng hở diện tích lớn đặt ngoài trời, với điều kiện có lớp phủ chống ăn mòn và được bảo trì định kỳ. Inox cho độ cứng vững tốt nhưng phải chọn mác thép phù hợp, vì môi trường có axit và clorua vẫn có thể gây rỗ bề mặt.
Nhựa PP và composite nhẹ, không gỉ và chịu axit loãng tốt, nên thường được dùng cho tháp lọc sinh học nhỏ giọt, buồng làm ẩm, bồn chứa nước tuần hoàn và đường ống gió. PP gia công và hàn được thành khối đồng bộ, phù hợp khi khí có nhiệt độ thường; composite thích hợp hơn cho thiết bị kích thước lớn cần độ cứng. Cách so sánh các vật liệu theo từng loại hóa chất được phân tích trong bài vật liệu chống ăn mòn trong xử lý nước thải.
CCEP gia công và chế tạo thiết bị bằng nhựa PP và composite, kiểm soát chất lượng từ chế tạo đến lắp đặt. Với hệ khử mùi, CCEP có thể cung cấp tháp xử lý khí bằng nhựa PP, bồn bể và ống nhựa PP cho đường gió, đường nước tuần hoàn, đồng thời tư vấn hướng xử lý cho từng nguồn mùi trong nhóm giải pháp xử lý khí thải.
Những điểm cần nhớ khi chọn xử lý mùi sinh học
- Đo nồng độ theo giờ trước khi chọn: phương pháp sinh học hợp với khí phát sinh liên tục, nồng độ ổn định; đỉnh cao theo đợt cần bước cắt đỉnh phía trước.
- Thiết kế sẵn cách kiểm soát pH: H2S và NH3 đều làm lớp lọc chua dần, nên cần đường xả rửa hoặc nước tuần hoàn chỉnh được pH.
- Giữ ẩm và ghi sức cản hằng tuần: hai thông số này báo trước phần lớn sự cố của lớp lọc.
- Chọn vật liệu thiết bị chịu axit: vỏ tháp, bồn và ống phải chống ăn mòn hoặc có lớp bảo vệ phù hợp.
Liên hệ CCEP: Hotline 091.789.6633 – Email ccep.vn@gmail.com – Văn phòng: Nhà NV 6.1, Khu đô thị Viglacera Hữu Hưng, 272 Hữu Hưng, Nam Từ Liêm, Hà Nội.
Câu hỏi thường gặp về xử lý mùi bằng phương pháp sinh học
Có cần cấy vi sinh khi khởi động lọc sinh học không?
Không bắt buộc nhưng nên làm. Giá thể hữu cơ như compost đã có sẵn vi sinh; với giá thể trơ, người ta thường bổ sung bùn hoạt tính lấy từ hệ xử lý nước thải để rút ngắn thời gian thích nghi. Dù có cấy hay không, giai đoạn đầu vẫn nên tăng tải từ từ và đo mùi đầu ra thường xuyên.
Ngừng hệ thống vài ngày, ví dụ nghỉ Tết, vi sinh có chết không?
Ngừng ngắn ngày thường phục hồi được nếu lớp lọc không bị khô. Trong thời gian nghỉ nên duy trì tưới ẩm; khi chạy lại, tăng lưu lượng khí từ từ và theo dõi mùi đầu ra trong những ngày đầu.
Bản thân lớp lọc sinh học có bốc mùi không?
Giá thể hữu cơ có thể có mùi đất nhẹ, đó là bình thường. Nếu lớp lọc bốc mùi chua hoặc thối, đó là dấu hiệu có vùng yếm khí do quá ướt hoặc hệ đang quá tải.
Lọc sinh học có xử lý được hơi dung môi từ xưởng sơn không?
Chỉ xử lý được một phần. Một số dung môi dễ phân hủy có thể xử lý bằng vi sinh, nhưng hơi dung môi ở xưởng sơn thường phát sinh theo ca, nồng độ thay đổi mạnh và lẫn chất kém tan, nên hay được xử lý bằng than hoạt tính hoặc phương pháp khác. Phải biết thành phần dung môi cụ thể mới đánh giá được.

