Xử lý khí thải

Than hoạt tính xử lý mùi: khi nào cần kết hợp tháp hấp thụ?

Than hoạt tính xử lý mùi hiệu quả với mùi hữu cơ nồng độ thấp, khí khô. Dấu hiệu than quá tải và khi nào cần kết hợp tháp hấp thụ. CCEP tư vấn giải pháp.

Ảnh minh họa: Than hoạt tính xử lý mùi dạng viên xốp cùng tháp hấp thụ công nghiệp với tiêu đề "THAN HOẠT TÍNH XỬ LÝ MÙI".

Một trạm bơm nước thải, một kho chứa hóa chất hay một phòng pha sơn bốc mùi, và giải pháp đầu tiên nhiều người nghĩ tới là gắn một hộp lọc than hoạt tính xử lý mùi vào đường ống hút. Có nơi lắp xong thì hết mùi suốt nhiều tháng; có nơi chỉ vài tuần mùi đã quay lại, than ẩm vón cục và phải thay liên tục.

Khác biệt đó hiếm khi nằm ở chất lượng than. Nó nằm ở việc dòng khí có hợp với cách than làm việc hay không: mùi do chất gì gây ra, đậm đặc tới đâu, khí ẩm hay khô, có lẫn bụi và hơi dầu mỡ không.

Than hoạt tính xử lý mùi hiệu quả khi dòng khí có nồng độ mùi thấp, lưu lượng vừa phải, tương đối khô và sạch bụi, nhất là mùi từ hợp chất hữu cơ và dung môi. Khi khí chứa nhiều H2S hoặc NH3, ẩm, lẫn bụi dầu hoặc phát thải liên tục với lưu lượng lớn, than bão hòa rất nhanh; lúc đó nên đặt tháp hấp thụ phía trước để xử lý phần lớn khí, còn than chỉ làm tầng tinh lọc cuối.

Than hoạt tính giữ mùi lại bằng cách nào?

Than hoạt tính khử mùi bằng cơ chế hấp phụ: phân tử khí gây mùi bám lên bề mặt bên trong các lỗ xốp li ti của hạt than và bị giữ lại ở đó. Than được làm từ gáo dừa, than đá hoặc gỗ, rồi hoạt hóa ở nhiệt độ cao để mở ra một mạng mao quản dày đặc. Nhờ mạng mao quản này, chỉ một nắm than nhỏ đã có diện tích bề mặt bên trong rất lớn để giữ phân tử khí.

Điều cần hiểu ngay từ đầu là than không phá hủy chất gây mùi. Than chỉ giữ chúng lại, giống miếng bọt biển thấm nước. Khi các lỗ xốp đã đầy, khí đi qua lớp than mà không còn bị giữ; dân kỹ thuật gọi thời điểm này là điểm xuyên thủng, tức lúc mùi bắt đầu lọt ra đầu ra. Mọi lớp than vì thế đều có tuổi thọ hữu hạn, và lượng chất gây mùi đi vào càng nhiều thì lớp than đầy càng sớm.

Chất nào than giữ tốt, chất nào giữ kém?

Than hoạt tính thông thường giữ tốt các phân tử hữu cơ tương đối lớn, khó bay hơi và ít phân cực: dung môi như toluen, xylen, nhiều hợp chất mùi sinh ra khi chất hữu cơ phân hủy, các mercaptan (hợp chất lưu huỳnh hữu cơ có mùi hôi đặc trưng). Những phân tử này bám chắc vào mao quản nên than giữ được khá nhiều trước khi đầy.

Ngược lại, than thường giữ kém các khí vô cơ nhỏ và nhẹ. Amoniac (NH3, mùi khai) gần như đi xuyên qua than thường. Hydro sunfua (H2S, mùi trứng thối) bị giữ một phần nhưng dung lượng thấp, nên khi nồng độ cao than nhanh chóng bão hòa. Ở những nơi mà khí H2S và NH3 chiếm phần lớn lượng mùi, như trạm xử lý nước thải hay khu chăn nuôi, than thường hiếm khi đủ sức gánh một mình.

Than thường và than tẩm hóa chất khác nhau ở đâu?

Than tẩm hóa chất là than hoạt tính được ngâm tẩm thêm một chất phản ứng để bắt những khí mà than thường giữ kém. Với H2S, than được tẩm chất kiềm hoặc oxit kim loại; H2S phản ứng và chuyển thành lưu huỳnh hoặc muối nằm lại trong mao quản. Với NH3, than được tẩm axit để tạo muối amoni. Cơ chế này gọi là hấp phụ hóa học: chất bị giữ chắc hơn, và lượng khí mục tiêu mà than giữ được cao hơn hẳn than thường.

Đổi lại, than tẩm hóa chất chỉ chuyên cho một nhóm khí: than tẩm kiềm cho khí có tính axit như H2S, than tẩm axit cho khí có tính kiềm như NH3. Dòng khí lẫn cả hai thì cần hai lớp than khác nhau hoặc một phương án khác. Than tẩm cũng mắc hơn than thường, và khi chất phản ứng đã dùng hết thì phải thay mới. Lúc mua, nên yêu cầu nhà cung cấp ghi rõ loại tẩm, khí mục tiêu và dung lượng hấp phụ công bố cho khí đó.

Khi nào chỉ cần than hoạt tính là đủ?

Than hoạt tính dùng một mình là đủ khi lượng mùi nhỏ và dòng khí sạch: mùi nhẹ, lưu lượng hút vừa phải, khí khô, không lẫn bụi hay hơi dầu. Trong các phương án của một hệ tháp xử lý mùi, đây là cấu hình đơn giản nhất: một quạt hút, một hộp hoặc tháp chứa lớp than, không cần bơm, không cần pha hóa chất, không phát sinh nước thải.

Có thể kiểm tra nhanh bằng năm điều kiện dưới đây. Nếu nguồn mùi thỏa phần lớn các điều kiện, than hoạt tính đơn lẻ đáng để cân nhắc:

  • Nồng độ thấp: mùi ngửi thấy rõ nhưng không xộc, không gây cay mắt hay khó thở ở khu vực phát sinh.
  • Thành phần chủ yếu hữu cơ: mùi dung môi, mùi sơn, mùi hữu cơ phân hủy nhẹ, thay vì mùi khai hay mùi trứng thối đậm.
  • Khí khô, nhiệt độ thường: không có hơi nước bốc lên từ bể nóng, nồi hấp hay công đoạn rửa.
  • Không có bụi và sương dầu: hoặc đã có tầng lọc bụi, lọc mỡ đặt phía trước.
  • Phát thải gián đoạn hoặc lưu lượng nhỏ: chỉ chạy vài giờ mỗi ngày, hoặc lượng khí hút không lớn.

Các tình huống điển hình gồm tủ hút phòng thí nghiệm, kho chứa hóa chất đóng kín, phòng lưu mẫu, ống thông hơi của bồn chứa dung môi nhỏ, xưởng in quy mô nhỏ. Than hoạt tính cũng rất hợp làm tầng tinh lọc cuối sau một công đoạn xử lý khác, khi phần lớn chất gây mùi đã được loại bỏ và than chỉ phải giữ phần còn sót lại.

Dấu hiệu than hoạt tính đang quá tải

Ảnh minh họa: So sánh than hoạt tính xử lý mùi dạng viên mới khô ráo và than đã bão hòa bị ẩm ướt, vón cục do quá tải.
Than hoạt tính xử lý mùi: khi nào cần kết hợp tháp hấp thụ?

Than quá tải: nhận biết và xử lý

Dấu hiệu, nguyên nhân và hướng xử lý

Dấu hiệuMùi quay lại sớm

Nguyên nhân thường gặpNồng độ mùi quá cao so với lượng than

Việc cần làmNếu chu kỳ thay quá ngắn, cân nhắc đặt tháp hấp thụ phía trước

Dấu hiệuThan ẩm, vón cục

Nguyên nhân thường gặpHơi nước chiếm chỗ trong mao quản

Việc cần làmHạ độ ẩm khí trước khi vào than

Dấu hiệuQuạt hút yếu dần

Nguyên nhân thường gặpBụi, sương dầu bít lỗ xốp, tăng trở lực

Việc cần làmLắp tầng lọc bụi, lọc mỡ phía trước

Dấu hiệuĐầu ra nồng hơn đầu vào

Nguyên nhân thường gặpThan nhả lại chất đã giữ khi nóng hoặc khí đổi thành phần

Việc cần làmTheo dõi nhiệt độ lớp than, lấy mẫu đầu ra

Hình. Mỗi dấu hiệu gắn với một nguyên nhân chính và hướng xử lý tương ứng.

Chỉ tóm tắt hướng xử lý chung theo bài; thông số cụ thể do kỹ sư tính từ số liệu đo dòng khí thực tế.

Than quá tải khi lượng chất gây mùi, hơi nước hoặc bụi đi vào nhiều hơn mức lớp than gánh được. Hệ thiết bị thường báo hiệu qua vài dấu hiệu dễ nhận ra:

  • Mùi quay lại sớm: sau mỗi lần thay than, chỉ ít ngày hoặc vài tuần là mùi ở đầu ra đã gần bằng đầu vào.
  • Than ẩm, vón cục: mở cửa thăm thấy hạt than dính vào nhau, đáy hộp đọng nước.
  • Quạt hút yếu dần: chênh áp qua lớp than tăng, lưu lượng ở chụp hút giảm, mùi lan ra khu làm việc.
  • Đầu ra có lúc nồng hơn đầu vào: thường gặp khi trời nóng hoặc khi thành phần khí thay đổi, than nhả lại chất đã giữ.

Các dấu hiệu trên thường đến từ bốn nguyên nhân. Nguyên nhân phổ biến nhất là nồng độ quá cao so với lượng than: lớp than đầy rất nhanh, chu kỳ thay ngắn tới mức không còn kinh tế. Nguyên nhân thứ hai là độ ẩm: phân tử nước chiếm chỗ trong mao quản, nên khí càng ẩm thì chỗ dành cho chất gây mùi càng ít.

Nguyên nhân thứ ba là bụi và sương dầu phủ lên bề mặt hạt than, bít lỗ xốp và làm tăng trở lực của lớp than. Nguyên nhân thứ tư là thời gian tiếp xúc quá ngắn: lớp than mỏng hoặc khí đi quá nhanh, chất gây mùi chưa kịp bám đã thoát ra ngoài. Riêng hiện tượng than nhả mùi ngược ra có hai lý do: than giữ kém hơn khi nhiệt độ tăng, và chất bám mạnh có thể đẩy chất bám yếu ra khỏi mao quản.

Dòng khí chứa dung môi đậm đặc cần được theo dõi nhiệt độ lớp than. Hấp phụ là quá trình tỏa nhiệt; một số dung môi như nhóm xeton tỏa nhiệt mạnh khi bám lên than, ở nồng độ cao có thể làm nóng cục bộ và gây nguy cơ cháy lớp than. Hệ xử lý dung môi nồng độ cao nên có cảm biến nhiệt trong lớp than và làm theo khuyến cáo an toàn của nhà cung cấp than.

Khi nào cần kết hợp tháp hấp thụ?

Nên kết hợp tháp hấp thụ khi phần lớn mùi đến từ khí tan được trong dung dịch như H2S, NH3, hoặc khi dòng khí ẩm, nóng, có bụi, lưu lượng lớn và phát thải liên tục. Tháp hấp thụ, còn gọi là tháp rửa khí, cho khí đi ngược chiều với dòng dung dịch tưới qua lớp vật liệu đệm; khí gây mùi tan vào dung dịch và phản ứng với hóa chất trong đó. Nguyên lý, cách chọn dung dịch và cách vận hành thiết bị này được trình bày riêng trong bài về tháp hấp thụ hóa chất xử lý mùi.

Điểm mạnh của tháp hấp thụ là không bị bão hòa theo kiểu than: dung dịch được châm bổ sung hóa chất và xả thay định kỳ, nên tháp gánh được nồng độ cao và dao động mạnh. Điểm yếu là cần bơm, hóa chất, kiểm soát pH dung dịch và xử lý dung dịch thải. Tháp hấp thụ cũng xử lý kém những mùi hữu cơ khó tan trong nước, mà đó lại đúng là phần việc than hoạt tính làm tốt. Hai thiết bị vì vậy bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.

Đặc điểm dòng khíThan hoạt tính đơn lẻTháp hấp thụ kết hợp than
Nồng độ chất gây mùiThấp, ổn địnhCao hoặc dao động mạnh theo ca, theo mẻ
Thành phần chínhHợp chất hữu cơ, dung môiH2S, NH3 hoặc hỗn hợp khí vô cơ và hữu cơ
Độ ẩm, nhiệt độKhí khô, nhiệt độ thườngKhí ẩm, khí nóng cần làm mát
Bụi, sương dầuKhông có hoặc đã lọc trướcCó, cần rửa trước khi vào than
Thời gian phát thảiGián đoạn, lưu lượng nhỏLiên tục, lưu lượng lớn
Công việc vận hành chínhTheo dõi mùi đầu ra, thay than định kỳChâm hóa chất, kiểm tra pH, xả dung dịch, thay than thưa hơn

Vì sao tháp hấp thụ đặt trước, than đặt sau?

Thứ tự hợp lý là tháp hấp thụ trước, than hoạt tính sau. Tháp hấp thụ gánh phần nặng: giữ phần lớn H2S, NH3, rửa bụi và làm mát khí. Lớp than phía sau chỉ còn phải giữ phần mùi hữu cơ và lượng khí vô cơ sót lại ở nồng độ thấp, nên chu kỳ thay than kéo dài hơn nhiều. Nếu đảo ngược thứ tự, than nhận toàn bộ khí bẩn và ẩm nên bão hòa sớm, còn tháp phía sau phải làm việc gần như một mình.

Khí ra khỏi tháp hấp thụ cần tách ẩm trước khi vào than

Khí đi ra khỏi tháp hấp thụ gần như bão hòa hơi nước và thường cuốn theo các giọt dung dịch nhỏ. Đưa thẳng dòng khí này vào lớp than sẽ làm than ngậm nước, giảm mạnh khả năng giữ mùi, còn giọt dung dịch chứa hóa chất có thể làm hỏng than. Giữa hai thiết bị vì vậy cần một tầng tách giọt, thường là lớp đệm tách sương đặt ở đỉnh tháp hoặc trên đường ống.

Với khí rất ẩm, có thể gia nhiệt nhẹ hoặc hòa thêm không khí bên ngoài để hạ độ ẩm tương đối trước khi qua than. Mức cần hạ bao nhiêu do kỹ sư tính theo nhiệt độ khí, lưu lượng và loại than đang dùng.

Cách chọn cấu hình xử lý cho từng nguồn mùi

Cấu hình đúng được chọn từ số liệu đo dòng khí thật. Một quy trình gọn gồm năm bước:

  1. Xác định chất gây mùi chính: lấy mẫu khí ở chụp hút, đo H2S, NH3 và tổng hợp chất hữu cơ bay hơi (VOC) vào nhiều thời điểm, kể cả giờ cao điểm sản xuất.
  2. Đo lưu lượng, nhiệt độ, độ ẩm: lưu lượng hút quyết định kích thước thiết bị; nhiệt độ và độ ẩm quyết định than có làm việc được hay không.
  3. Ước tính lượng than tiêu hao: nhân nồng độ với lưu lượng và số giờ chạy để ra khối lượng chất gây mùi mỗi ngày, rồi chia cho dung lượng hấp phụ mà nhà sản xuất công bố cho đúng chất đó. Kết quả cho biết bao lâu phải thay than một lần.
  4. So chi phí vận hành: nếu chu kỳ thay than quá ngắn, so tiền than và công thay với chi phí hóa chất, điện bơm của một tháp hấp thụ; khi phần than mắc hơn, nên chuyển sang phương án kết hợp.
  5. Kiểm tra điều kiện tiếp xúc: lớp than đủ dày, khí phân bố đều trên toàn tiết diện, có cửa thay than và điểm lấy mẫu đầu ra để theo dõi.

Con số ở bước 3 chỉ là ước tính. Dung lượng hấp phụ nhà sản xuất công bố thường đo với khí sạch, khô và một chất duy nhất; dòng khí thực tế ẩm hơn và lẫn nhiều chất nên than đầy sớm hơn. Cách làm thực tế là thiết kế dư lượng than, lắp điểm lấy mẫu đầu ra và đo định kỳ trong vài chu kỳ đầu để chốt lịch thay than theo số liệu của chính cơ sở. Khi so các loại than, chỉ số iốt (thước đo gián tiếp lượng mao quản nhỏ) và kích thước hạt là hai thông số nên xem cùng với giá.

Mỗi nguồn mùi có cấu hình thường gặp riêng

Ở trạm xử lý nước thải, mùi chủ yếu đến từ H2S và các hợp chất lưu huỳnh ở bể gom, bể điều hòa và khu chứa bùn, nên khi xử lý mùi cho hệ thống xử lý nước thải, cấu hình hay gặp là tháp hấp thụ kèm lớp than tinh lọc.

Khu chứa rác và bãi rác phát thải lưu lượng lớn, khí ẩm, thành phần thay đổi theo mùa và theo lượng rác; than đơn lẻ gần như không theo kịp, nên phương án xử lý mùi khu chứa rác và bãi rác thường bắt đầu từ cách thu gom khí trước khi bàn tới vật liệu lọc.

Nhà máy chế biến thủy sản có mùi tanh từ các amin và NH3, kèm nhiều hơi nước từ khu hấp, luộc. Vì dòng khí vừa ẩm vừa giàu khí tan trong nước, việc xử lý mùi nhà máy chế biến thực phẩm thủy sản hiếm khi dùng than làm thiết bị chính.

Với lưu lượng lớn, mùi phân hủy sinh học được và phát thải ổn định quanh năm, lọc sinh học thường có chi phí vận hành thấp, với điều kiện giữ được độ ẩm và nhiệt độ cho vi sinh sống ổn định. Điều kiện vận hành cụ thể được bàn kỹ khi xử lý mùi bằng phương pháp sinh học.

Vật liệu thiết bị và vai trò của CCEP

Vỏ tháp hấp thụ, hộp chứa than và đường ống trong hệ xử lý mùi tiếp xúc liên tục với khí ẩm có H2S, NH3 và dung dịch hóa chất tưới tuần hoàn, nên vật liệu chống ăn mòn quyết định tuổi thọ thiết bị. Thép thường nhanh gỉ trong môi trường này. Nhựa PP và composite chịu được phần lớn dung dịch axit, kiềm loãng dùng trong tháp hấp thụ, nhẹ và dễ gia công theo kích thước riêng của từng công trình.

PP không hợp cho mọi trường hợp. Khi khí nóng vượt dải làm việc của PP (tham chiếu khoảng 80–90°C, tùy loại nhựa và tải trọng), hoặc dòng khí chứa dung môi hữu cơ đậm đặc có thể làm nhựa trương nở, inox hoặc thép phủ lớp chống ăn mòn phù hợp hơn. Hộp than xử lý dung môi nồng độ cao cũng nên cân nhắc vỏ kim loại vì yêu cầu phòng cháy. Composite là phương án đáng tính khi cần thiết bị kích thước lớn, chịu lực tốt.

CCEP gia công và chế tạo tháp xử lý khí thải bằng nhựa PP và composite, kiểm soát chất lượng từ khâu chế tạo đến lắp đặt. Với hệ xử lý mùi, tháp hấp thụ và hộp chứa than bằng PP được chế tạo theo kích thước và cấu hình tính từ số liệu đo dòng khí của từng cơ sở. Ngoài thiết bị cho hệ xử lý mùi, CCEP còn cung cấp các giải pháp xử lý khí thải và xử lý nước thải cho nhà máy.

Những điều nên nhớ khi dùng than hoạt tính xử lý mùi

  • Đo thành phần, nồng độ, lưu lượng và độ ẩm dòng khí trước khi chọn thiết bị; mùi ngửi thấy không cho biết than sẽ đầy sau bao lâu.
  • Dùng than đơn lẻ cho mùi hữu cơ nồng độ thấp, khí khô và sạch; chọn than tẩm đúng loại khi cần giữ H2S hoặc NH3 ở mức thấp.
  • Khi chu kỳ thay than quá ngắn hoặc khí ẩm, nhiều bụi, đặt tháp hấp thụ phía trước, tầng tách giọt ở giữa và giữ than làm tầng tinh lọc cuối.
  • Lắp điểm lấy mẫu đầu ra và ghi lại ngày thay than để lịch thay dựa trên số liệu thật của cơ sở.

Liên hệ CCEP: Hotline 091.789.6633 – Email ccep.vn@gmail.com – Văn phòng: Nhà NV 6.1, Khu đô thị Viglacera Hữu Hưng, 272 Hữu Hưng, Nam Từ Liêm, Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp về than hoạt tính xử lý mùi

Than hoạt tính đã bão hòa có tái sinh được không?

Than hoạt tính thường có thể tái sinh bằng hơi nước nóng hoặc nhiệt độ cao tại cơ sở chuyên dụng, nhưng khả năng giữ mùi giảm dần sau mỗi lần tái sinh, và than tẩm hóa chất thường không tái sinh theo cách này. Phơi nắng hay sấy tại chỗ chỉ đẩy ra một phần chất dễ bay hơi và làm mùi phát tán ra xung quanh. Than đã dùng chứa các chất đã giữ lại nên có thể phải quản lý như chất thải nguy hại tùy thành phần; cần xác nhận cách phân loại theo quy định hiện hành và giao cho đơn vị thu gom có giấy phép.

Than tẩm hóa chất có thay được tháp hấp thụ không?

Chỉ thay được khi nồng độ thấp và lưu lượng nhỏ. Than tẩm vẫn có dung lượng hữu hạn; với H2S hay NH3 nồng độ cao, than phải thay rất thường xuyên và chi phí dễ vượt một tháp hấp thụ. Than tẩm hợp nhất khi xử lý phần khí còn sót sau tháp, hoặc cho nguồn nhỏ như ống thông hơi bể chứa.

Nên chọn than dạng hạt, dạng viên hay dạng tấm tổ ong?

Than dạng hạt và dạng viên dùng cho tháp hoặc hộp lọc có lớp than dày, cho thời gian tiếp xúc dài; dạng viên ít vỡ vụn và trở lực thấp hơn. Tấm tổ ong hoặc tấm lọc tẩm than có trở lực rất thấp, hợp cho lọc không khí trong phòng với nồng độ rất thấp, nhưng lượng than ít nên nhanh đầy nếu dùng cho khí thải.

Có dùng than hoạt tính khử mùi khói bếp nhà hàng được không?

Được, nhưng chỉ sau khi đã lọc mỡ. Khói bếp mang nhiều hạt dầu mỡ; nếu đi thẳng vào than, các hạt này bít lỗ xốp sau thời gian ngắn và làm tăng nguy cơ cháy trong đường ống. Cấu hình thường gặp là chụp hút có phin lọc mỡ, tiếp theo là thiết bị tách sương dầu như lọc tĩnh điện hoặc tháp rửa khí, rồi mới tới lớp than khử mùi.

Đánh giá post

Cần kỹ sư xem hệ thống của bạn?

Gửi thông tin nguồn thải và công suất, CCEP gọi lại để khảo sát và báo giá.